Toolbox: Bliksem

maandag 31 januari 2011 

Tijdens onze werkzaamheden in de buitenlucht kunnen we te maken krijgen met de gevaren van onweer. Onweer gaat gepaard met donder en bliksem. Per jaar telt Nederland gemiddeld zo’n 100 dagen met onweer. Elk jaar worden door het KNMI in Nederland ongeveer 250.000 bliksemontladingen gemeten. Eén op de twee miljoen mensen per jaar wordt getroffen door een bliksem. Een bekend voorbeeld  vond plaats op 25 augustus 2006. Toen werden twee leden van een harmonie in Vorden dodelijk getroffen door de bliksem tijdens een begrafenis, waar zij voor een erelid speelden onder een boom.
 
In deze toolbox willen we je allereerst bewustmaken van de gevaren van bliksem door een aantal eigenschappen de revue te laten passeren. Ten tweede geven we een vuistregel waarmee je kan bepalen wanneer je met de werkzaamheden stopt als het onweer nadert. Ten derde geven we aan wat in diverse situaties de meest veilige schuilplaats is.

Eigenschappen
Hieronder worden een aantal eigenschappen van bliksem opgesomd om je een idee te geven van de krachten die in een bliksemstraal schuil gaan.

• Een bliksemstraal beweegt met een gemiddelde snelheid van zestigduizend kilometer per seconde en is meestal 6 kilometer lang.
• De spanning in een bliksem kan oplopen tot honderd miljoen Volt.
• De stroomsterkte in de bliksemstraal bedraagt maximaal zestigduizend Ampère.
• De bliksemstraal duurt minder dan 1 seconde.
• In de bliksem worden temperaturen tot maximaal 30.000 graden Celsius bereikt. Dat is warmer dan de oppervlakte van de zon.
• De gemiddelde bliksemflits heeft een energie van honderd kWh. Dat is gelijk aan de energie die nodig is om honderd lampen van 1.000 Watt gedurende 1 uur te laten branden. Ter vergelijking, een spaarlamp is gemiddeld 11 Watt.

Wanneer stoppen met werken?
Het allerbelangrijkste wat je moet doen als onweer nadert, is dat je op tijd stopt met werken en op zoek gaat naar een veilige schuilplaats. Een vuistregel die je daarbij kan hanteren is de ‘tien secondenregel’. Met deze regel kun je inschatten wanneer je gevaar loopt door een bliksemstraal te worden getroffen. Onweer op afstand is te herkennen aan gerommel. Dat is hét moment om preventieve maatregelen te treffen. Zie je ook bliksemflitsen dan komt het onweer jouw kant op. Tel in dat geval het aantal seconden vanaf het moment dat je de lichtflits waarneemt tot het moment waarop het geluid van de donder je bereikt. Is dat binnen tien seconden dan is de afstand tussen jou en de onweersbui circa drie kilometer. Je stopt dan meteen je werkzaamheden en zoekt een veilige schuilplaats op. Hoe snel het onweer je bereikt is onder andere afhankelijk van de windrichting. Is de tijdsspanne tussen flits en donder korter dan drie seconden dan zit je midden in de onweersbui.

Wat is een veilige schuilplaats?
De meest veilige schuilplaats is een gebouw welke voorzien is van een bliksembeveiliging. Is zo’n plek niet in de buurt schuil dan in een auto, caravan, bus of trein die overwegend van metaal gemaakt is. De auto, caravan, bus of trein vormt in feite een metalen omhulsel waar jij inzit en waarbij de bliksem via de oppervlakte van de buitenkant van dat omhulsel naar de grond zal stromen.
Zorg wel dat de ramen en deuren van je ‘metalen omhulsel’ gesloten zijn. Stap ook niet in een cabriolet met soft top! De restlading die bijvoorbeeld op de auto achterblijft, is zo gering dat het na een inslag niet, zoals vaak wordt beweerd, nodig is tegen een paaltje te rijden om de auto te ontladen. Ook schuilen onder bruggen en viaducten is redelijk veilig, mits je uit de buurt blijft van de onder-steuningen en de fundamenten.

Open veld
Als er geen schuilplaats in de buurt is, ga dan in ieder geval niet onder een boom schuilen. Bomen trekken de bliksem namelijk aan en de kans is groot dat de bliksem in de boom slaat. Mensen die schuilen onder de boom worden dan verwond.
Ga ook niet op de grond liggen. Als de bliksem de grond raakt in de buurt waar jij ligt, gaat er een elektrische stroom door de bodem die zich vanaf het inslagpunt in jouw richting beweegt. Als je dan op de grond ligt kan die stroom ook op jouw lichaam overspringen.

Sta je in een open veld en is er in de nabijheid geen schuilplaats, ga dan als volgt te werk:

1. Blijf niet als een groep bij elkaar, maar verspreid je.
2. Vermijd hoge punten in de omgeving.
3. Maak je zo klein mogelijk door te hurken. Sla je armen om je knieën. Zet je voeten zo dicht mogelijk naast elkaar en houd je hoofd omlaag. Alleen je voeten hebben nu verbinding met de bodem.

 In feite is het doel te zorgen dat jij niet het hoogste punt bent in het veld.

Vermijd paraplu’s, bomen en hoge punten. Bevind je je in een bos, op het moment dat het onweer losbreekt, blijf daar dan. Vermijd de rand van het bos. Blijf in het open veld, uit de buurt van bomenrijen. Ben je onderweg op de fiets of motor, stap dan altijd af. Kies voor de hurkzit. Blijf circa drie meter, van metalen hekken, lichtmasten, graafmachines en dergelijke. Is de afstand te klein dan bestaat de kans dat de bliksem naar je toe wordt geleid.

Letsel
De meest bekende soorten letstel bij blikseminslag zijn: hartritmestoornissen en elektrische brandwonden. Opgelopen letsel door een bliksemschicht is afhankelijk van de sterkte en het pad van de stroom door het lichaam, te herkennen aan de ingangspoort en de uitgangspoort van de bliksem. Dit zijn de plaatsen waar de elektrische stroom van de bliksem het lichaam respectievelijk binnentreedt en weer verlaat. De stroom baant zich een weg van de ene poort naar de andere en beschadigt daarbij elk orgaan op zijn weg. De getroffen huid vertoont meestal brandwonden. Vaak stopt het hart tijdelijk of volledig door de elektrische schok, waarna ook de ademhaling uitvalt. Hierdoor lijden de hersenen zuurstofgebrek, met schade tot gevolg. Ook wanneer de bliksem de hersenen en het zenuwstelsel treft, is het letsel aanzienlijk. De gevolgen kunnen zijn: persoonlijkheidsverandering, depressie, aanzienlijk geheugenverlies en motorische storingen en verlamming. Overigens, de overlevingskans is erg klein als je wordt getroffen door de bliksem.

Bron: www .bliksem.nl, www .wikipedia.nl, presentatie stichting bedrijfstakregelingen dakbedekkersbedrijf.