Om te begrijpen wat er gebeurt in chemische processen en installaties is kennis van behoudswetten handig. Massa en energie zijn in evenwicht, zij zijn behouden. Maar wie iets wil begrijpen van risico's, moet ook rekening houden met de wet van behoud van ellende. Want ons risicobeleid is vaak te optimistisch en leidt onbedoeld tot allerlei neveneffecten en bijwerkingen. Als reactie op veiligheidsinterventies veranderen mensen hun gedrag nogal eens, waardoor de maatregelen minder rooskleurig uitpakken dan we hoopten. Daardoor blijven de risico's en de hoeveelheid narigheid constant. De les voor risicomanagers en veiligheidskundigen: Stiekeme maatregelen zijn het beste.

Op school werd het mij met de paplepel ingegoten. Bij de natuurkunde- en scheikundeles ging het over behoudswetten. Over impuls, massa, energie en lading die niet zo maar verdwijnen of ontstaan. Ze zijn constant. Ik leerde hoe we met die wetten de bewegingen van sterren en planeten kunnen snappen. En veel later dat die behoudswetten ook bruikbaar zijn om te doorgronden wat er gebeurt in onze chemische installaties en reactoren. Want ook daar geldt de constantheid der dingen. Wat de installatie in gaat komt er, in al dan niet gewijzigde vorm, ook weer uit. En elk atoom dat binnenkomt in de reactor verlaat die ook weer, al dan niet met andere atomen verbonden.

Bij veiligheid gaat het om het beheersen van risico’s. Om daar iets van te begrijpen, komen die behoudswetten vaak van pas. Maar volgens mij gaat het verder. Want risico’s beoordelen en beheersen is meer dan rekenen aan massa en energie. Het gaat ook om ‘zachte’ aspecten, zoals gedrag en risicobeleving. En ook daarvoor geldt dat elke actie een reactie oproept en dat er bij elke verandering wel tegenwerkende krachten zijn. Alsof er een principe van voortdurende narigheid bestaat, een wet van behoud van ellende: De totale hoeveelheid ellende in een systeem is altijd constant. Met het oplossen van het ene probleem dient het volgende zich al aan. We verkleinen de kans op een schade, maar de kans op andere narigheid neemt toe.

Misschien speelt menselijk gedrag wel een belangrijke rol in dat principe van voortdurende narigheid. Want gedrag verandert vaak onvoorspelbaar als we maatregelen treffen en dat zorgt voor bijwerkingen en neveneffecten. Misschien bestaat er wel zoiets als risicocompensatie: een soort behoudswet, maar dan op het gebied van gedrag. Een wet van behoud van onveiligheid en ongezondheid. Maak auto’s veiliger en de bestuurders gaan onveiliger rijden. Maak lampen energiezuiniger en de bewoners gaan meer verlichten. Maak gerechten minder calorierijk en de smulpapen gaan er meer van eten. Door onverwachte gedragsveranderingen zijn onze goed bedoelde interventies minder effectief dan gedacht. En daardoor verandert er weinig aan de risico’s. Vooral als van te voren nadrukkelijk is aangekondigd dat we het veiliger, energiezuiniger en minder calorierijk hebben gemaakt.

Veiligheidskundigen en risicomanagers doen van alles om het veiliger te maken. Ze kondigen hun interventies van te voren aan en tonen zo hun daadkracht. Want er is al genoeg ellende in de wereld en zij doen er in ieder geval iets aan. Maar de moraal is: Kijk breed, heb oog voor neveneffecten en bijwerkingen. Wie wil dat er geen risicocompensatie optreedt, kan verbeteringen beter niet aan de grote klok hangen. Veilige auto’s, energiezuinige lampen en magere gerechten maken: prima. Maar al dat moois aankondigen: liever niet. De beste maatregelen worden stiekem getroffen.