Elektromagnetische velden komen overal voor waar sprake is van elektrische stroom en ook bij diverse apparaten die doelbewust velden uitzenden. Waar de veldsterkte van elektromagnetische velden van huishoudelijke apparatuur verwaarloosbaar klein is, is die van bijvoorbeeld zendmasten een stuk groter. Ook bij diverse industriële processen kunnen elektromagnetische velden voorkomen. Deze velden kunnen gevaar opleveren voor de veiligheid en gezondheid. Wanneer je deze velden in je werk tegen komt moet je daarom, afhankelijk van de situatie, maatregelen nemen.

Wat zijn elektromagnetische velden?
Elektromagnetische velden zijn een onderdeel van het spectrum van elektromagnetische straling. Afhankelijk van de golflengte (en bijbehorende frequentie en energie) wordt elektromagnetische straling in verschillende typen ingedeeld: elektromagnetische velden (waaronder radiofrequenties en microgolven), infrarood (IR) straling, zichtbaar licht, ultraviolette (UV) straling en ioniserende straling. Deze toolbox gaat over elektromagnetische velden.

Het elektromagnetisch spectrum (Bron: Arbo vakbase)

Elektromagnetische velden zijn op basis van effecten op het menselijk lichaam verder onderverdeeld in :

  • Statische elektromagnetische velden (frequentie 0 – 1 Hz);
  • Laagfrequente elektromagnetische velden (frequentie 1 Hz – 100 kHz);
  • Middenfrequente elektromagnetische velden (frequentie 100 kHz – 10 MHz);
  • Hoogfrequente elektromagnetische velden (frequentie 10 MHz – 300 GHz).

Waar komen elektromagnetische velden voor?
Bronnen van elektromagnetische velden kunnen worden verdeeld in:

  • Bronnen die straling uitzenden omdat dit juist de bedoeling is, bijvoorbeeld: zendmasten, MRI-apparaten en magnetrons;
  • Bronnen die straling uitzenden als neveneffect, bijvoorbeeld: beeldschermen, elektrische apparatuur en industriële processen zoals elektrisch lassen.

Elektromagnetische velden kunnen variëren in frequentie en in veldsterkte.

Directe effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden
Bij blootstelling aan elektromagnetische velden kunnen de volgende effecten in het lichaam optreden:

  • Opwekken van elektrische stromen, die de werking van het zenuwstelsel kunnen beïnvloeden;
  • Opwekking van warmte in het lichaam. 

Hoe hoger de frequentie, hoe meer de effecten verschuiven van effecten op het zenuwstelsel naar opwarming van het lichaam. Bij velden met een frequentie hoger dan 6 GHz beperken de effecten zich tot opwarming van het lichaamsoppervlak. Dit is weergegeven op onderstaande afbeelding.

Directe effecten van elektromagnetische velden (Bron: Niet-bindende gids van goede praktijken)

De verdere gevolgen hiervan zijn afhankelijk van de veldsterkte. Zwakkere velden veroorzaken vooral waarnemingseffecten en effecten op de zintuigen (bijvoorbeeld het zien van lichtflitsen of een tintelende sensatie op de huid). Deze effecten kunnen wel hinderlijk of zelfs pijnlijk zijn of de werknemer afleiden, maar zijn omkeerbaar. Sterkere velden veroorzaken meer ernstige reacties, die in sommige gevallen kunnen leiden tot blijvende gezondheidsschade (bijvoorbeeld hartritmestoornissen, overmatige opwarming van het lichaam).
Er zijn wettelijke grenswaarden vastgesteld voor veldsterktes en energieabsorptie in het lichaam; beneden deze grenswaarden vinden bovengenoemde effecten niet plaats. Omdat interne veldsterktes en energieadsorptie van weefsels niet gemakkelijk meetbaar zijn, zijn tevens actieniveaus vastgesteld van eenvoudiger meetbare grootheden, zoals de veldsterkte op de werkplek. Wanneer de blootstellingsniveaus beneden de actieniveaus blijven dan wordt de grenswaarde ook niet overschreden.

Indirecte effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden
Er kunnen ook indirecte effecten optreden bij blootstelling aan elektromagnetische velden, namelijk:

  • Verstoring van actieve geïmplanteerde of op het lichaam gedragen medische hulpmiddelen, zoals pacemakers, defibrillators of insulinepompen;
  • Interferentie met passieve implantaten, zoals kunstgewrichten, pennen, metalen platen, lichaam piercings en tatoeages;
  • Contactstroom: niet-geaarde metalen objecten die zich in het veld bevinden kunnen worden opgeladen. Wanneer mensen deze aanraken kan een contactstroom gaan lopen die leidt tot een schok of, bij grote stromen, zelfs verbranding;
  • Rondvliegende ferromagnetische voorwerpen in statische magnetische velden;
  • In werking stellen van elektrische ontstekingen (detonators);
  • Interferentie met apparatuur en machines (elektromagnetische interferentie);
  • Branden en explosies door ontbranding van ontvlambaar materiaal door inductievelden, contactstroom of vonkontladingen. 

Bijzondere aandacht is vereist voor werknemers met bovengenoemde medische hulpmiddelen of implantaten en zwangere werknemers. Blootstellingsniveaus beneden de eerder genoemde wettelijke grenswaarden kunnen voor deze groepen werknemers wel schadelijk zijn. Voor enkele van bovengenoemde indirecte effecten zijn tevens actieniveaus vastgesteld, namelijk voor contactstroom, interferentie van statische magnetische velden met actieve geïmplanteerde medische hulpmiddelen en voor rondvliegende ferromagnetische voorwerpen in statische magnetische velden.

Lange termijn effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden
De hierboven genoemde effecten treden meteen op bij blootstelling aan elektrische magnetische velden, dit zijn acute effecten. Hierop zijn de vastgestelde actie- en grenswaarden gebaseerd.
Er is te weinig eenduidig bewijs voor het optreden van lange termijn effecten van blootstelling aan elektromagnetische straling. Er zijn onderzoeken waarin lange termijn effecten zijn vastgesteld, maar er zijn ook onderzoeken die deze resultaten tegenspreken. Er is een statistisch verband (echter geen oorzakelijk verband) gevonden tussen wonen nabij elektriciteitslijnen en verhoging van het risico op kinderleukemie. Laagfrequente elektromagnetische velden zijn daarom door het ‘International Agency for Research on Cancer’ geclassificeerd als mogelijk kankerverwekkend voor mensen.
Voor midden- en hoogfrequente elektromagnetische velden zijn tot nu toe geen lange termijn effecten vastgesteld. Er zijn diverse subjectieve klachten die wel worden toegeschreven aan blootstelling aan midden- en hoogfrequente straling, zoals hoofdpijn, slaapstoornissen, vermoeidheid en algemene zwakte. De precieze relatie tussen deze klachten en blootstelling aan elektromagnetische velden is echter zeer moeilijk te leggen en daarom ook niet aangetoond.
In de volgende toolbox wordt besproken welke maatregelen nodig zijn om veilig te werken met elektromagnetische velden.

Bronnen
Arbowet art. 3, 5
Arbobesluit art. 6.12
Richtlijn 2013/35/EU
Niet-bindende gids van goede praktijken voor de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2013/35/EU
http://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/Dossiers/Straling/D_Elektromagnetische_straling.pdf  
AI-blad 39 Elektromagnetische velden
http://www.arboportaal.nl/onderwerpen/elektromagnetische-velden-niet-ioniserend

Arbo Support voert graag een RI&E gericht op elektromagnetische velden voor u uit!

 

Bekijk & download productblad