Alle werknemers hebben te maken met lichamelijke inspanning, niet alleen bij het verplaatsen van voorwerpen, maar ook bij zittend werk. Wanneer dit langdurig of frequent gebeurt of wanneer repeterende handelingen worden uitgevoerd kan dit leiden tot fysieke over- of onderbelasting en kunnen gezondheidsklachten optreden aan gewrichten en spieren. Ongeveer 23% van de werknemers verricht dagelijks werkzaamheden waarmee het lichaam stevig belast wordt. In deze toolbox wordt besproken hoe fysieke belasting kan worden voorkomen.

WAT IS FYSIEKE BELASTING?
Er wordt onderscheid gemaakt tussen dynamische belasting, statische belasting en energetische belasting. Bij dynamische belasting gaat het om bewegingen, zoals tillen en dragen, duwen en trekken. Wanneer twee keer per minuut dezelfde beweging wordt gemaakt wordt gesproken over repeterende handelingen. Van statische belasting is sprake wanneer een houding vier seconden of langer wordt aangehouden. Statische belasting komt o.a. voor bij langdurig zitten achter een beeldscherm zonder regelmatig van de werkplek af te komen. Dit kan leiden tot onderbelasting. Energetische belasting ontstaat bij werkzaamheden waarbij de spieren flink ingezet worden, bijvoorbeeld bij veel of vaak lopen, traplopen, fietsen of tillen.

Wat zijn de oorzaken van fysieke belasting?
Er zijn verschillende factoren van belang voor de mate van fysieke belasting, o.a. de tijdsduur en frequentie. Bij dynamische belasting speelt het te verplaatsen gewicht een rol en ook omgevingsfactoren. Het tillen van een voorwerp gaat makkelijker als je er goed grip op hebt en als je de last dichtbij het lichaam houdt, het duwen van een kar gaat zwaarder als de kar niet goed rolt en als er obstakels aanwezig zijn. Ook houdingen waarbij de gewrichten extreme standen aannemen zijn belastend. Denk aan boven de macht werken, een gedraaide rug, reiken, bukken of knielen. De mate van energetische belasting wordt mede bepaald door de intensiteit, de duur en de omgevingstemperatuur. Bij zware arbeid verbruik je meer energie en neem je meer zuurstof op. De hartslag versnelt en zweetproductie neemt toe. De conditie van een persoon bepaalt de belastbaarheid. Onderbelasting wordt veroorzaakt door het langdurig aanhouden van dezelfde houding en een gebrek aan lichamelijke activiteit.

Waar komt fysieke belasting voor?
Tillen en kracht zetten komen voor in verschillende branches, met name in de bouw, landbouw, gezondheidszorg (b.v. verpleging), horeca, industrie en logistiek (b.v. magazijnmedewerkers, orderpikkers en vrachtwagenchauffeurs). Fysieke onderbelasting komt voor bij kantoorwerk en in controle- en besturingsfuncties. Beroepen die met energetische belasting te maken hebben zijn o.a. verhuizers, postbestellers, ambulancepersoneel, brandweerlieden, medewerkers van slagerijen, stratenmakers, huisvuilbeladers en sporters.

Wat zijn de gevolgen van fysieke belasting?
Fysieke belasting kan leiden tot klachten aan het bewegingsapparaat: het systeem van skelet, spieren, pezen, banden en gewrichten dat ons in staat stelt te bewegen:

  • Een statische werkhouding belemmert de doorbloeding van de spieren en houdt daarmee transport van voedings- en afvalstoffen tegen. Dit kan leiden tot klachten aan rug, schouders en armen. Veel staan kan leiden tot slechte doorbloeding van de benen. Zie ook de toolbox over beeldschermwerk. Te weinig activiteit leidt bovendien tot vermindering van de belastbaarheid en daardoor tot toename van de vatbaarheid van het lichaam voor gezondheidsklachten.
  • Dynamische belasting kan leiden tot overbelasting van spieren en gewrichten, waardoor klachten aan rug, nek en ledematen kunnen ontstaan.
  • Energetische belasting veroorzaakt overbelasting van spieren en gewrichten, wat leidt tot algehele lichamelijke vermoeidheid en pijn.
  • Een andere vorm van fysieke belasting is blootstelling aan trillingen. Dit onderwerp wordt hier niet verder behandeld. Zie hiervoor de toolbox over trillingen.

Hoe kun je fysieke belasting voorkomen?

  • Zorg voor goede, ergonomische inrichting van de werkplekken;
  • Voorkom onnodig tillen en dragen, duwen en trekken door optimaliseren van logistieke processen (b.v. afstanden verkleinen, goederen aanleveren op pallets) automatiseren van processen (b.v. lopende banden, rollerbanen) en door hulpmiddelen te gebruiken (b.v. heftruck, kar, steekwagen);
  • Wissel belastende werkzaamheden af met minder belastende werkzaamheden en rustpauzes;
  • Zorg bij zittend werk voor onderbrekingen met lichamelijke activiteit. Denk aan wandelen in de lunchpauze, lopen naar de printer of een collega, sportfaciliteiten op het werk;
  • Beperk het gewicht, zorg voor onderhoud van hulpmiddelen, draag handschoenen voor grip en goede schoenen met stroeve zolen;
  • Gebruik een goede tiltechniek: til de last dicht bij en recht voor het lichaam en houd oppak- en neerzethoogte tussen heup en schouder;
  • Duw liever dan trekken, gebruik twee handen, zorg voor een effen pad zonder obstakels en met een goede rolweerstand, verplaats rustig en gelijkmatig (niet met een ruk);
  • Voorkom extreme standen van gewrichten, zoals reiken, knielen, hurken, bukken en draaien van de rug door regelmatig te wisselen van werkhouding.

Bronnen:
Arbowet art. 3, 5; Arbobesluit art. 5.2, 5.3
AI-blad 29 Fysieke belasting bij het werk
Boek Arbeid & Gezondheid 2013
http://www.arboportaal.nl/onderwerpen/fysieke-belastinghttp://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/Dossiers/Fysieke_belasting/D_Tillen_kracht_zetten.pdf
Arbouw toolbox lichamelijke belasting

Arbo Support kan een onderzoek naar fysieke belasting voor u uitvoeren en u adviseren over verbetermaatregelen!

Bekijk & download productblad