Vluchtige organische stoffen is een verzamelnaam die vaak ook wordt afgekort als VOS. Rregelmatig kom je ook de engelstalige afkorting VOC (Volatile Organic Compounds) tegen. Maar wat zijn het eigenlijk? Het antwoord zit al verwerkt in de naam. Het zijn organische stoffen die snel kunnen verdampen, ze zijn vluchtig. Organische stoffen zijn stoffen die altijd bestaan uit koolstofmoleculen en waterstofmoleculen, en kunnen daarnaast nog andere moleculen (zuurstof, stikstof, halogenen etc.) bevatten.

Praktijkvoorbeelden van vluchtige organische stoffen
Op de werkplek worden veelvuldig vluchtige organische stoffen gebruikt. Denk aan wasbenzine, thinner, andere oplosmiddelen voor verf en lak, inkten, schoonmaakmiddelen (bijvoorbeeld spiritus), cosmetica en ook aceton waarmee nagellak kan worden verwijderd is een voorbeeld van een vluchtige organische stof. De kans is dus groot dat je in je werk af en toe (of vaak) moet werken met deze stoffen.

Wat zijn de gevaren van Vluchtige organische stoffen?
Vluchtige organische stoffen hebben verschillende gevaren voor mens en omgeving. Een van de bekendste gevaren is brandgevaar. Iedereen weet dat wasbenzine, spiritus, en thinner zeer brandbaar zijn. Het is dus belangrijk om tijdens het werken met dit soort middelen goed op te letten dat er geen ontstekingsbronnen in de buurt zijn. Het is niet verstandig om op korte afstand van werkzaamheden met dit soort middelen ook werkzaamheden uit te voeren waarbij ontstekingsbronnen aanwezig zijn (slijpen/lassen/verfstrippen met een brander of iets dergelijks).


Naast brandgevaar zijn vluchtige organische stoffen ook schadelijk voor de gezondheid. Dat kan variëren van irriterend (huid/ademhaling) tot zeer schadelijk met blijvende effecten (kankerverwekkend, aandoeningen van het zenuwstelsel). Een voorbeeld van een beroepsziekte met aantasting van het zenuwstelsel is de zogenaamde “schildersziekte” die veel voorkwam bij schilders toen ze nog veelvuldig werkten met lakken op basis van vluchtige organische stoffen. Ziekteverschijnselen van schildersziekte zijn onder andere concentratieproblemen, chronische vermoeidheid, kortademigheid, geestelijke en/of lichamelijke ouderdomsverschijnselen op jongere leeftijd, impotentie en onvruchtbaarheid.


In de dagelijkse praktijk is het bijna niet te voorkomen dat mensen moeten werken met vluchtige organische stoffen. Je moet dus goed opletten als je ermee moet werken gezien de hiervoor genoemde risico’s. Gelukkig zijn er voor alle stoffen die in de handel worden gebracht veiligheidsinformatiebladen (ook wel MSDS genoemd). Hierin staat voor de stof volgens onderstaande opsomming beschreven wat de risico’s zijn:

  • Fysische/chemische eigenschappen (bijv. licht ontvlambaar)
  • Gevaren voor de gezondheid (bijv. “kan longschade veroorzaken, irriterend voor huid/ademhaling etc.);
  • Gevaren voor het milieu (bijv. schadelijk voor in het water levende organismen).

Daarnaast staan er op de veiligheidsinformatiebladen ook vaak H- en P-zinnen (H=Hazard/gevaar, P=Precaution/te nemen maatregel voor reductie van het gevaar). Dit zijn belangrijke zinnen die je vertellen welke risico’s er verbonden zijn aan de stof en wat je kunt doen om deze te reduceren of weg te nemen. In het verleden waren dat zogenaamde R- en S-zinnen (Risk en Safety zinnen), maar het is vanaf 2010 voor zuivere stoffen (dus geen mengsels) verplicht om de H- en P zinnen aan te geven op de etiketten en veiligheidsinformatiebladen. Voor mengsels van stoffen is het vanaf 1 juni 2015 verplicht om de H- en P-zinnen op etiketten en veiligheidsinformatiebladen weer te geven. Dit vloeit voort uit het “Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals”, wat vaak wordt afgekort tot GHS. Met GHS zijn wereldwijd afspraken vastgelegd om op dezelfde manier om te gaan met etikettering en gevaarsaanduiding van gevaarlijke stoffen. Ondanks dat het sinds juni 2015 verplicht is om volgens de GHS systematiek te werken zul je in de praktijk toch nog R- en S-zinnen tegenkomen, dus het is ook goed om te weten dat die bestaan en wat ze betekenen, R- En S-zinnen hebben dezelfde strekking als de H- en P-zinnen.
Het is dus belangrijk om, voordat je gaat werken met een vluchtige organische stof, toegang hebt tot het veiligheidsinformatieblad van betreffende stof. Hiermee kun je namelijk precies zien welke gevaren er bestaan tijdens het werken met deze middelen en wat je moet doen om de risico’s op die gevaren te verminderen of weg te nemen.

Vuistregels
Zoals hiervoor al vermeld zijn er verschillende risico’s bij het werken met vluchtige organische stoffen. Als je voor een korte tijd moet werken met vluchtige organische stoffen kun je in elk geval altijd onderstaande aandachtspunten volgen:

  • Zorg ervoor dat er geen ontstekingsbronnen in de buurt zijn, zodat er het risico op brandgevaar wordt geminimaliseerd;
  • Zorg ervoor dat blusmiddelen direct beschikbaar zijn mocht het toch komen tot een beginnend brandje. Als er dan toch een brandje ontstaat kun je direct blussen om te voorkomen dat de brand zich uitbreidt;
  • Werk in een omgeving die goed geventileerd is, zodat vrijkomende dampen snel worden afgevoerd en je er niets van hoeft in te ademen. Als het even kan, probeer in de buitenlucht te werken;
  • Zorg ervoor dat je niet in contact komt met de stof, gebruik geschikte handschoenen en voorkom dat de stof op je huid kan komen.

Als je langduriger moet werken met vluchtige organische stoffen is bovenstaand nog steeds van toepassing, maar dan is het van belang dat er goed wordt uitgezocht welke aanvullende maatregelen moeten worden genomen om blootstelling te reduceren of zelfs compleet voorkomen. Een dergelijk onderzoek wordt een blootstellingsonderzoek genoemd. In zo’n onderzoek wordt vastgesteld met welke stoffen er gewerkt wordt, wat de blootstelling aan die stoffen is en welke extra maatregelen (technisch, organisatorisch, procedureel) genomen moeten worden om de blootstelling terug te brengen tot een aanvaardbaar niveau.

Bronnen:
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:32011R0286

Bekijk & download productblad